Herriaren aurka Israelgo Estatua egiten ari den
genozidio terrorista salatu nahi dugu.
Martxoaren 29an Erramu Igandea ospatzen da Aste Santuaren hasierarekin.
1685eko martxoaren 31n Johann Sebastian Bach jaio zen
1732ko martxoaren 31n Joseph Haydn jaio zen
Musika klasikoan hasiberrientzako iradokizunak
Tomas Luis de Victoria (1548 - 1611) Avilan jaiotako apaiz katoliko eta konpositore polifonista ospetsua izan zen. 7 urte zituela, Avilako katedraleko koruan sartu zen. Apaizgintzarako bokazioa sentitu zuen, eta han jaso zituen lehen musika-ezagutzak. 19 urte zituela, Erromara joan zen eta Palestrina konpositore ospetsuarekin ikasi zuen. 1585eko maiatzean, Victoria Espainiara itzuli zen, Austriako Maria enperatrizaren kapilau eta Errege Oinutsen Monasterioko organista gisa, non 24 urtez lan egin baitzuen hil zen egunera arte. Victoria bere garaiko konpositore garrantzitsu eta aurreratuenetakotzat jotzen da, barrokoa iragarri zuen estilo berritzaile batekin.
Tomas Luis de Victoriaren "Pueri Hebraeorum" prozesio-antifona bat da, Aste Santuko errepertorio liturgikoaren parte dena, bereziki Erramu Iganderako. Pieza hau Espainiako Errenazimentuko maisu honen konposizio erlijioso ugarietako bat da, XVI. mendeko musika sakratuko konpositorerik garrantzitsuenetakotzat jotzen dena. "Pueri Hebraeorum" testua "Haur hebrearrak" bezala itzultzen da ("Haur hebrearrak, olibondo sortak zeramatzatela, Jaunaren topaketara atera ziren, deiadarka eta "Hosanna goialdean!" esanez) eta Jesukristo Jerusalemen garaile sartu izanari egiten dio erreferentzia, jendetza batek txaloka eta olibondo adarrekin hartu zuenean. Erramu Igandeko prozesioan abesten da tradizioz, eta une hori ospatzen da. Antifona a capella lau ahotsetarako (SATB) idatzita dago estilo modalean, Errenazimentuko polifonian ohikoa den bezala, Palestrinan estiloaren eragin argiarekin, baina Victoriaren berezko izaera emozional eta adierazkorrarekin.
Johann Sebastian Bach (1685-1750) biolin-jolea, organo-jolea, zuzendari eta konpositore alemaniarra izan zen. Eisenachen jaio zen, historiako musika-familia garrantzitsuenean, bere baitan 30 konpositore ospetsu baino gehiagorekin. 1703an lortu zuen Arndstateko Printzearen gorteko musikari gisa egin zuen lehen lana, eta 1707an Mülhausenera joan zen organista gisa. Han, Maria Barbara lehengusinarekin ezkondu zen, eta zazpi seme-alaba izan zituen. 1720an emaztea hil ondoren, urte eta erdi geroago berriro ezkondu zen Maria Magdalenarekin, zeinarekin beste hamahiru seme-alaba izango zituen. 1723an Leipzigera joan zen bizitzera eta 65 urterekin hil zen. Musikagile emankorra, Musikaren Historiako hiru jeinu nagusietako bat da Mozart eta Beethovenekin batera.
Bachen lanen katalogoa edo Bach-Werke-Verzeichnisen, BWV siglengatik ezagunagoa, konpositorearen lan guztien aurkibide zenbakitu batez osatuta dago, gaika antolatuta, generoen lan motaren arabera eta Ahots edo instrumentu izaeraren arabera, mundu osoko akademiko eta musikariek erabilia. Katalogo hori 1950ean sortu zuen Wolfgang Schmieder musikologo alemaniarrak.
Badinerie "txantxa" edo "arintasuna" bezalako zerbait esan nahi duen hitz frantsesa da, eta musikan pieza labur, arin eta bizidun bati egiten dio erreferentzia, normalean suite barroko baten zati bati. Testuinguru musikalean ezaguna da, batez ere, Johann Sebastian Bachen lanari esker. Bachek Badinerie ospetsua konposatu zuen bere Orkestrarako Suitea 2. Zk si minorrean (BWV 1067) laneko azken bigarren mugimenduaren zati gisa. Pieza hau txirula eta soketarako idatzi zen, eta bereziki ezaguna da bere birtuosismoagatik, alaitasunagatik eta azkartasunagatik.
Gaur, Paola Hermosénn gitarristak obra honetako gitarrarako moldaketa propio bat eskaintzen digu hitz-sarrera oso didaktikoarekin.
Franz Joseph Haydn (1732-1809), konpositore austriarra, bere anaia Michael Haydn ere konpositore bikaina izan zelarik, klasizismoaren oinarri nagusietako bat izan zen (1750-1820). Sei urterekin klabezin eta biolin ikasketak hasi zituen. Zortzi urterekin, Vienako San Esteban Katedraleko koralista gisa onartu zuten, eta musika-ikasketekin jarraitu zuen. Ahotsa aldatu ondoren, hainbat lan eginez biziraun behar izan zuen, Carl Philipp Emanuel Bachen lanak aztertzen zituen bitartean. Mozartekin adiskidetasun estua izan zuen eta Beethovenen irakasle izan zen. Soka-laukotearen eta sinfoniaren sonata-formaren eta egitura formalaren oinarri nagusiak finkatu zituen. 77 urterekin hil zen Vienan.
Die Schöpfung (Sorkuntza; La Creación) Joseph Haydnek 1796 eta 98 artean konposatu eta 1798ko apirilaren 29an Vienan estreinatutako oratorioa da. Lanak munduaren sorkuntza ilustratzen du, Genesian kontatzen den bezala. Itun Zaharreko liburu honetaz gain, bere inspirazio-iturriak John Miltonen Salmoak eta Paradisu galdua dira. Gottfried Van Swieten baroiak prestatu zuen testua. Vienan estreinatu zen 1798ko apirilaren 19an eta 30ean, eta Ingalaterran baino arrakasta handiagoa lortu zuen. Urtebete geroago Parisen, Londresen, Berlinen eta Pragan estreinatu zen, beti arrakasta berarekin. Orduz geroztik, Haydnek, adinak eta bere osasun-egoerak horretarako baimena eman ziotenean, obraren urteko antzezpen bat zuzendu zuen Vienan, gehienetan ongintzarako. Bere maisulanetako bat eta XVIII. mendeko abesbatzen konposiziorik handienetako bat da La creación (Sorkuntza).
Nun beut die Flur das frische Grün aria (euskaraz: Orain zelaiak bere berdetasun freskoa eskaintzen du) Joseph Haydnen Sorkuntza (La Creación) oratorioko aria ezagunenetako bat da. Aria hau Sorkutzaren (Creación) laugarren egunean agertzen da, Jainkoak Lurraren gainean landareak, loreak eta zuhaitzak hazi dituenean. Aria honetako letrak Natura sortu berriaren edertasuna ospatzen du, pastoral eta kontenplazio kutsuarekin. Landare-bizitzatik birsortzen den ereserki bat da, non zelai berdeak, baso hostotsuak eta Lurra betetzen duten kolore dardaratiak aipatzen diren. Eszena honetan, Rafael (Raphael) goiaingeruak landaretza sortzeari buruz abesten du. Musika bare, liriko eta adierazkorra da, eta bakearen, ordenaren eta harmoniaren sentsazioa transmititzen du mundu naturalean.
Edward Elgar (1857- 1934) konpositore ingelesa Worcesterretik gertu jaio zen. Zortzi urterekin, biolin eta piano ikasketak hasi zituen. 22 urte zituela, Powickeko Asilo psikiatrikoko bandako zuzendari izendatu zuten; Worcester eta Birminghameko Jaialdietako orkestrako kide izan zen, eta konpositore berak zuzendutako Dvoraken 6. sinfonia eta Stabat Mater interpretatu zituen. Londresen ezagutzera emateko zailtasunaren aurrean, Worcesterrera itzuli zen bertako bandak zuzendu eta musika eskolak emateko. 42 urterekin Enigma Bariazioak idatzi zituen, bere garaiko britainiar konpositorerik garrantzitsuena bezala katapultatu zutenak. 1904an Buckingham Jauregian zaldun izendatu zuten, eta ordutik aurrera errekonozimendu eta sari garrantzitsuak jaso zituen.
Pomp and Circumstance 1, Elgarrek konposatutako bost martxako serieko lehena eta ezagunena da; modu errepikakorrean (A-B-A-B) azaldutako bi zati ezberdinez (azkar-motel) osatua dago; kasu honetan, zati motela Eduardo VII.aren koroatzean abestu zen lehen aldiz, "Tierra de esperanza y gloria" letra patriotikoa txertatzeko baliatu zena. Gaur egun, BBCren Promsetan interpretatu ohi da, gaurko bideoan bezala, Sakari Oramo zuzendari finlandiar ospetsuenetako batek zuzenduta.
Musika klasikoari buruzko iradokizunak
Johann Sebastian Bach (1685-1750) biolin-jolea, organo-jolea, zuzendari eta konpositore alemaniarra izan zen. Eisenachen jaio zen, historiako musika-familia garrantzitsuenean, bere baitan 30 konpositore ospetsu baino gehiagorekin. 1703an lortu zuen Arndstateko Printzearen gorteko musikari gisa egin zuen lehen lana, eta 1707an Mülhausenera joan zen organista gisa. Han, Maria Barbara lehengusinarekin ezkondu zen, eta zazpi seme-alaba izan zituen. 1720an emaztea hil ondoren, urte eta erdi geroago berriro ezkondu zen Maria Magdalenarekin, zeinarekin beste hamahiru seme-alaba izango zituen. 1723an Leipzigera joan zen bizitzera eta 65 urterekin hil zen. Musikagile emankorra, Musikaren Historiako hiru jeinu nagusietako bat da Mozart eta Beethovenekin batera.
Bachen lanen katalogoa edo Bach-Werke-Verzeichnisen, BWV siglengatik ezagunagoa, konpositorearen lan guztien aurkibide zenbakitu batez osatuta dago, gaika antolatuta, generoen lan motaren arabera eta Ahots edo instrumentu izaeraren arabera, mundu osoko akademiko eta musikariek erabilia. Katalogo hori 1950ean sortu zuen Wolfgang Schmieder musikologo alemaniarrak.
Pasioa San Mateoren arabera, Johann Sebastian Bach-ek ahots bakarlarientzat, koru bikoitzarentzat eta orkestra bikoitzarentzat idatzitako oratorioa da. Kristoren sufrimendua eta heriotza San Mateoren ebanjelioaren arabera aurkezten ditu eta konpositorearen lanik zabalena da, nahiz eta bi zati handitan banatuta egon, horien artean sermoia gertatzen zelarik. Testuaren narrazioa Ebanjelari batek abesten du literalki, eta bilbeko gainerako pertsonaiak (Cristo, Judas, Pedro, etab.) bakarlari desberdinek gorpuzten dituzte, testu biblikoa errezitatiboetan musikalizatuta dagoena, eta ariosoak eta ariak, berriz, Kristoren bizitzari izaera intimoagoa ematen dioten testu berriak aurkezten dituzte. Pasioa, San Mateoren arabera, 1729ko apirilaren 15ean (Ostiral Santua) interpretatu zen Leipzigeko Santo Tomas elizan, konpositorearen zuzendaritzapean, eta Bachek ezin izan zuen horretarako baliabide egokirik izan (Leipzigeko hiriko Kontseiluari egindako memorandum batean, kexu agertu zen abesbatzako 54 kideetatik 17 bakarrik izan zirelako maila berean). Bachen heriotzaren ondoren, obra ahanzturan erori zen (konpositorearen obra zabala bezala, oro har) eta 1829. urtera arte ez zuen Mendelssohnek Berlingo Sing-Akademie abestiarekin bertsio laburtu batean berriro interpretatu. Lan honen berrinterpretazioak Bachen lanen azterketa eta analisiarekiko interes handia piztu zuen, bereziki eskala handikoak, gaur egun arte iraun duena.
Gaur eskainzten dizuegun bertsioa Sociedad Bach Holandesaren esktik daotrkigu, Josephus van Veldhoven (1952) zuzendari holandarrak gidatua.
Franz Joseph Haydn (1732-1809), konpositore austriarra, bere anaia Michael Haydn ere konpositore bikaina izan zelarik, klasizismoaren oinarri nagusietako bat izan zen (1750-1820). Sei urterekin klabezin eta biolin ikasketak hasi zituen. Zortzi urterekin, Vienako San Esteban Katedraleko koralista gisa onartu zuten, eta musika-ikasketekin jarraitu zuen. Ahotsa aldatu ondoren, lan asko eginez biziraun behar izan zuen, Carl Philipp Emanuel Bachen lanak aztertzen zituen bitartean. Mozartekin adiskidetasun estua izan zuen eta Beethovenen irakasle izan zen. Sonata formaren oinarri nagusiak finkatu zituen, eta baita soka-laukotearen eta sinfoniaren egitura formala. 77 urterekin hil zen Vienan.
Haydnen lanen katalogoa. Joseph Haydnen lanak, Anthony van Hobokenek sortutako sistemaren arabera sailkatuta daude gaur egun, eta Robbins Landon eta bere emazte Christak berrikusi eta osatu dituzte. Nahiz eta mundu osoan erabilia den, gaur egun badakigu ez duela obren konposizioaren kronologia zehatz-mehatz islatzen, Hobokenek katalogoan erabilitako irizpidea baita. Lan bakoitza kategoriari dagokion zifra erromatar batekin identifikatzen da, gehienetan genero bati dagokiona. Kategoria batzuek azpibanaketak dituzte, letra xehe batez adierazten dena, eta jarraian zenbaki arabigo (1, 2, 3, …) bat agertzen da, kategoriaren barruko obra zehatzaren ordenarekin bat datorrena. Zifra horien aurretik Hoboken hitza (katalogoaren egilearen oroimenez) eta batzuetan Hob (laburdura) hitza daude.
Sturm und Drang (ekaitza eta eztanda) termino hori ez dator musikatik, literaturatik baizik; termino hori Barrokoaren kontrako erreakzio gisa ulertzen da. Musikan, egitura polifonikoa eta espekulazioa edo sinbolismo matematikoa kritikatzen dira, adierazpen egoki eta erraza ahalbidetzen ez duten formulak, metodo objektiboa, arrazionala eta ulergarria. Intentsitate emozionala, espresio subjektiboa eta konbentzio sozial eta artistikoen aurkako matxinada musikara eramaten dira baliabide sorta zabal baten bidez: tarte zabalak, disonantzia biziak, sinkopa arinak, tremolozko pasarteak, testura trinkoak, esaldi irregularrak, erregistro aguduetako jarduera, kadentzia esekiak, ezusteko isiltasunak eta dinamika, testura, harmonia eta erritmo kontraste malkartsuak. Tentsio indartu bat sortuz eta larritasun grinatsu bat sartuz, klasizismotik kanpoko zentzu dramatiko berri bat lortu nahi da.
45. sinfonia fa sostenitu minorrean, Hob. I: 45, adioen sinfonia edo alemanez Abschiedssinfonie bezala ere ezaguna, Joseph Haydnek konposatu zuen 1772an, konpositorearen Sturm und Drang garaian. Oro har, sinfonia lan malenkoniatsua da. I (0'05') ALLEGRO ASSAI. Lehenengo mugimendua Fa sostenido minorreko tonalitatean idatzita dago, 3/4ko konpasean, eta sonata formari jarraitzen dio (esposizioa-garapena-laburbiltzea). Gertakari zurrunbilotsua eta asaldatua da, XVIII. mendean oso ezohikoa zen tonalitate batean, eta tentsio-sentsazioa ematen zion. Haydnen Sturm und Drang aldiko ohiko eran hasten da, beheranzko arpegio txikiekin lehen biolinetan, eta bigarren biolinetan sinkopatutako notekin eta haizeetan mantendutako akordeekin. Konpositoreak formarekin esperimentatzen du, sonata formari jarraitzen baitio, baina modelotik aldentzen da behin baino gehiagotan. II (5'18") ADAGIO. Bigarren mugimendua La maiorrean dago, 3/8ko konpasean, eta sonata formari erantzuten dio honek ere. Mugimendu geldoa sordinadun biolinek jotako melodia lasaigarri batekin hasten da, "zotina" duen motibo bat irudikatuz. Giroa, pixkanaka, ilunagoa eta gogoetatsuagoa bihurtzen da, modu maior eta minorren arteko txandakatzearekin. Ondoren, hainbat konpasetan mantendutako esekidura disonante batzuk, iraupen handira arte hedatuak, material bera laburpenean agertzen den bitartean. III (12'50") MENUET. ALLEGRETTO – TRIO. Hirugarren mugimendua Fa sostenido maiorrean dago eta konpasa 3/4 da. Minuetoan, sekzio bakoitzaren azken kadentzia oso ahul (konpasaren hirugarren pultsuan eroriz) jotzeko moduan eraikita dagoela nabarmentzen da, eta inkonklusio-sentsazioa sortzen du. IV (17'00") FINALE. PRESTO – ADAGIO. Laugarren eta azken mugimenduak hasierako tonalitateari heltzen dio berriro, Fa sostenitu maiorrean, eta konpasa Presto mugimenduko alla breve moduan dagoen arren, 3/8ra igarotzen da Adagion. Haydnen ezaugarri den bezala hasten da, sonata forman eta obraren tonikan amaiera azkar bat bezala. Mugimendu honen Adagioa 3/8 konpasean idatzita dago, eta La maiorretik Fa sostenido minorrera modulatzen da. Une horretan, musikariek eserlekuak uzten dituzte ordena honetan: lehen oboea eta bigarren tronpa (soloekin), fagota (bakarrik), bigarren oboea eta lehen tronpa (soloekin), kontrabaxuak (bakarrik), biolontxeloak (bakarrik), orkestra-biolinak (bakarrekin; lehen aulkiko musikariekin ez dute jotzen), biola (bakarrik gabe). Lehen aulkiko biolinak obra osatzeko geratzen dira.
Gaur Anna Rakitina maisu errusiarrak gidatutako Chamber Orchestra Affrettandok eskainiko digu.
Maurice Ravel (1875-1937), Ziburun (Euskal Herriako Iparraldea, Frantziar aldea) jaio zen, eta aitarengandik, suitzar jatorriko ingeniariarengandik, jaso zuen laneko zorroztasuna, bai eta amarengandik ere, Mendatan (Bizkaia) jaioa, musikarekiko grina bere haurtzaroa apaintzeko erabili zituen kantu folklorikoekin. Jaio eta hilabete gutxira, familia Parisera joan zen, eta sei urterekin piano ikasketak hasi zituen. 14 urterekin Parisko Kontserbatorioan sartu zen eta bertan Gabriel Fauré-rekin ikasteko aukera izan zuen. 1901ean, bere Jeux d´eau estreinatu zuen. Piano-lan horrekin, Parisko musika-zirkuluetan bidea egiten hasi zen. Bertan, Ravelek Debussyn eta alderantziz izan zuen eraginaz eztabaidatzen zen. 1921ean, hil zen arte, Paris inguruko etxe batean egokitu zen, eta bertan musikari eta intelektual bikainak biltzen ziren. Bere sexualitateari dagokionez, biografoetako batzuek diote Ravel obsesionatuta zegoela amarekin, eta horrek asexualitate moduko bat eragin ziola; hau dela eta ezin izan zuen harreman intimorik izan emakumeekin edo gizonekin.
Maurice Ravelen Piano, biolin eta biolontxelorako trioa 1914an bere kontrapuntu irakasle André Gedalgeri eskainitako ganbera-lana da. Ravelek gutxienez sei urte zeramatzan Trio bat osatzeko asmotan, 1914ko martxoan serio lanean hasi aurretik. Hasieran, Ravelek bere ikasle Maurice Delageri esan zion: «Nire trioa konposatu dut. Orain gaiak bakarrik falta zaizkit». 1914ko udan, Donibane Lohizunen egin zuen konposizio lana Ravelek. Ravel badiaren beste aldean jaio zen, Ziburun; ama euskalduna zuen, eta euskal herentziarekin identifikazio sakona sentitzen zuen. Trioaren konposizioan, Ravelek euskal kantuetan oinarritutako Zazpiak Bat pianorako kontzertuan ere lan egiten zuen. Azkenean bertan behera utzi bazen ere, proiektu honek arrastoa utzi zuen trioan, batez ere hasierako mugimenduan, geroago Ravelek «euskal koloreduna» bezala deskribatuko zuena. Trioaren eduki musikalerako inspirazioa iturri ugaritatik etorri zen, euskal dantzatik hasi eta malaysiar poesiaraino. Hala ere, Ravelek ez zuen alde batera utzi ohiko musika-formekiko zaletasuna. Trioak lau mugimenduko lan klasiko baten formatu estandarra jarraitzen du, sonata-formako kanpo-mugimenduak alboan scherzo bat, trio bat eta mugimendu motel bat dituela. Dena den, Ravelek bere berrikuntzak sartu zituen esparru konbentzional horretan.
Egitura. I MODÉRÉ (La minorra – Do maiorra). Ravelen arabera, lehen mugimendua zortzikoan oinarritzen da, euskal forma erritmiko batean. Mugimendua 8/8an idatzita dago, eta konpas bakoitza 3+2+3ko patroi erritmiko batean azpibanatzen da. Zazpiak Baten eragina nabariagoa da hasierako gaian, Zazpiak Bateko gai nagusiaren erritmo berekoa baita, baina nota-balioak erdira murriztuta. Ravelek sonata forma erabiltzen du mugimendu horretan, baina bere ukituekin. Bigarren gaia La minorreko tonikan aurkezten da, eta berriro agertzen da laburpenean transposiziorik egin gabe, baina harmonia desberdinekin. Tonika-tonalitatea gehiegi ez erabiltzeko, Ravelek Do maiorreko tonalitate erlatiboan amaitzen du mugimendua. Laburpenean, pianoan gai nagusiaren agerpena harietan bigarren gaiaren erritmikoki aldatutako bertsio bati gainjartzen zaio .-. II (9´21´') PANTOUM: ASSEZ VIF (La menorra - Fa # maiorra - Fa # minorra - Fa maiorra - La maiorra). Mugimendu hori scherzo tradizional batean eta A-B-A trio forma batean oinarritzen da. Scherzoak bi kantu aurkezten ditu: pianoa lehen gaiarekin irekitzen da, ukitu zorrotz batekin, La minorrean, eta sokak, berriz, zortzidun bikoitzetan erantzuten dute bigarren gaiarekin, leunagoa, Fa #minorrean. Mugimenduaren izenak Malaysiako forma bertsikal bati egiten dio erreferentzia, zeinean lau bertsoko ahapaldi bakoitzeko bigarren eta laugarren bertsoak hurrengoko lehena eta hirugarrena bihurtzen diren .-. III. (14 "25") PASACALLE: MUY GRANDE (Fa # minorra). Hirugarren mugimendua pianoaren zortzi konpaseko hasierako baxuaren lerroan oinarritutako kalejira da, Pantoumaren lehen kantutik eratorria. Ondoren, biolontxeloa gehitzen da, eta, ondoren, biolina. Melodia hiru instrumentuen artean txandakatzen den bitartean, mugimendua pieza bakar gisa garatzen da klimax ahaltsu batera iritsi arte, eta gero desagertu egiten da.- IV (21 "38") FINAL: ANIMADO (La maiorra). Biolinezko arpegio harmonikoz (aurretik Ravelek Hiru poemak Mallarmé lanean erabiliak) eta biolontxeloaren erregistro bikoitzeko trinoz osatutako hondoarekin, pianoak bost konpaseko lehen kantua aurkezten du. Lehen mugimenduan bezala, berriro konpas irregularrak erabiltzen dira: mugimendua 5/4 eta 7/4 artean txandakatzen da. Garapen saileko tronpeta deiak (pianoak jotakoak) 1914ko abuztuko gerra deklarazioaren aipamena izan zitezkeen, mugimendu horretan Ravelek egindako lanarekin bat etorri zena. Lau mugimenduen artean orkestralena izanik, Amaierak ahalik eta gehien aprobetxatzen ditu hiru interpreteen baliabideak, eta Ravelek Koda distiratsu batekin borobiltzen du obra.
Gaurko bertsioa Trio Gaspardek eskaintzen digu: Hyo-Sun Lim (pianoa), Jonian Ilia Kadesha (biolina), Vashti Mimosa Hunter (biolontxeloa).
Sofia Gubaidulina (1931), Tartaristanen jaiotako konpositore errusiarra da. Pianoa eta konposizioa ikasi zituen Kazango Kontserbatorioan; 1954an Moskura joan zen eta bertan ikasketekin jarraitu zuen 1963an graduatu zen arte. Bere musika kritikatu egin zuten afinazio alternatiboen esplorazioagatik, baina Shostakovichek bere bidea bilatzera animatu zuen. Gidon Kremerrek interpretatutako Ofertorium biolinerako kontzertuak, kritikaren errekonozimenduari ateak ireki zizkion. 2002an Musika Polarraren Saria jaso zuen, Suediako Musika Errege Akademiak emana.
Gaurkoan proposatzen dugun musika lana, De Profundis, akordeoiak bertutetsu baten eskuetan egin ditzakeen gauza nabarmen guztien erakustaldia da. Sofia Gubaidulinak, lan handia hartu zuen Friedrich Lips interprete errusiarrarekin batera akordeoia aztertzeko, eta bere baliabideak ahalik eta gehien ustiatzen ditu. De Profundis polifonia konplexuko lana da, nota-multzo trinkoak, glissandiak, efektu perkusiboak, hauspoarekin eginiko arnasketa-soinuak ("aire-botoiaren" efektuekin); hori guztia eskala dinamiko oso zabalaren eta abiadura kontrastatzaileen barruan.
Hanzhi Wang, Kontzertuko Artista Gazteen zerrendan, bere 58 urteko historian, tokia lortu duen lehen soinujolea da, eta New Yorkeko WQXReko Young Artists Showcase programan soinujole bakarlari bat agertzen den lehen aldia. Bestalde, Hanzhi Wangek Lehen Saria irabazi zuen Italiako Nazioarteko 40. Akordeoi Castelfidardo Lehiaketan. Errezitaldi, hitzaldi, aurkezpen eta eskola magistralek ez dute etenik Manhattango Musika Eskolan, Danimarkako Musika Errege Akademian, Tianjingo Musika Kontserbatorioan, Ganteko Musika Kontserbatorioan eta Norvegian eta Portugalen. Martin Lohse, James Black eta Sophia Gubaidulina konpositoreek idatzi eta eskaini dizkiote obrak. Hanzhi Wangek, Beijingo (Txina) Musika Kontserbatorio Nagusian lortu zuen lizentziatura, eta Kopenhageko Danimarkako Musika Errege Akademian osatu zuen bere maisutza.
Denontzako musikari buruzko iradokizunak
Chet Baker (1929- 1988) estatubatuar tronpeta-jotzailea, abeslaria eta jazz musikaria izan zen. Cool estiloaren erakusle (1950eko hamarkadako west coast jazza). Baker-eri, jazzeko James Dean ezizena jarri zioten, itxura ona zuelako. Azken hau, bere lehen interpretazioen intimismo eta dotorezia lirikoarekin batera — generorako ahots bereziaz gain —, publikoak eta kritikak bakarlari bezala estreinatu zenean aintzatetsi zuten, nahiz eta Charlie Parker & Chet Baker eta Gerry Mulligan Quartet jazz taldeetan parte-hartze nabarmenak izan zituen.
Asha Bhosle abeslari indiarra da. Bollywoodeko filmetan egiten diren playback askoren ahotsa den arren, bere errepertorioa askoz zabalagoa da. 1943an hasi zuen bere ibilbidea, eta sei hamarkada eman ditu Bollywoodeko 950 film baino gehiagotan eta hainbat diskotan parte hartzen. Asha Bhosle Asia hegoaldeko ahots moldakorrenetako bat da; bere errepertorioa soinu-banda, pop, ghazal, bhajan, musika klasiko indiar tradizional, folk, qawwali edo rabindra sangeet generoak edo musika motak biltzen ditu. 14 hizkuntza baino gehiagotan abestu du, tartean hindiz, maratieraz, bengalieraz, guyaratiz, punjabiz, tamilez, ingelesez, errusieraz, nepaleraz edo malaysieraz. 12.000 abesti baino gehiago abestu dituela uste da, baina kalkulu horiek egiaztatzea zaila da.
Léo Ferré (Monako, 1916-1993) kantautore, pianista eta poeta monegaskoa izan zen. 46 urteko epean berrogei album original baino gehiago konposatu dituenez, frantseseko kantautore emankorrena da. Anarkista gisa definitu zuen bere burua, eta pentsaera horrek inspirazio handia eman zion bere obrari. Jacques Brel belgikarrarekin (1929-1978) eta Georges Brassensekin (1921-1981) batera, chansoneko konpositore handienetako bat da. Bost urte zituela, Monakoko Katedraleko koruarekin bat egin zuen tiple gisa, eta polifonia aurkitu zuen Palestrinaren eta Tomas Luis de Victoriaren obren bidez. Albert Scotto osabak, kasinoko antzerki-zuzendariak, Fiodor Chaliapinen ahotsa eta Arturo Toscaniniren zuzendaritza entzuten dituen antzezpen eta entseguetara joanarazten du. Baina gehien hunkitzen duena Maurice Ravel L'enfant et les sortilèges entseguetan egoteak da. 1940an, bere arrebaren ezkontza zela eta, organorako eta biolontxelorako Ave Maria bat idatzi zuen, eta bere lagun batek idatzitako letrekin abestietarako musika konposatzen hasi zen. Garai emozional eta finantzario zail baten ondoren, ospe ona lortu zuen bere abestiak garaiko artista batzuen ahotsera iristeko: Édith Piaf, Henri Salvador, Giraud Yvette, Les Frères Jacques. Baina Catherine Sauvage abeslariak aurkitu zuen enbaxadorerik leialena, grinatsuena eta konbentzigarriena.
Manuela Taubert (2000ko irailaren 11), Ela Taubert bezala ezaguna, Pop Latino taldeko abeslari eta konpositore kolonbiarra da. 2024an, Grammy Latindar Sarietan artista berri onenaren saria lortu zuen. Bogotan jaio eta hazia, txikitatik erakutsi zuen musikarekiko interesa, eta amak hori bultzatu zuen klaseetan izena emanez eta jendaurreko ekitaldietan kantatzera bultzatuz, nahiz eta lotsatia izan. 2022an, Taubertek bere lehen singlea atera zuen, "Los rotos" izenekoa; hala ere, bere aireratze handia "Crecer"rekin iritsi zen, industrian ezartzea ahalbidetu ziona. 2023an, bere lehen EPa argitaratu zuen, ¿Quién dijo que era fácil? izenekoa, bost abestiz osatua, artistaren beraren bizipenetatik abiatuta gai unibertsaletan oinarrituta, hala nola maitemina, norberaren maitasuna eta esperientzia pertsonalak. 2024an, Karol G-k Bogotan egin zuen birako kontzertuetako bat ireki zuen; era berean, "La nueva generación femenina" lanaren Gazteria Saria irabazi zuen, eta Grammy Latino saria Artista Berri Onenari.
Bideo bereziei buruzko iradokizunak
Carl Maria von Weber (1786-1826) alemaniar musikagilea izan zen. Txiki-txikitatik ikasi zuen kantatzen eta pianoa jotzen, eta 12 urte zituela Salzburgon Joseph Haydnen anaia zen Michael Haydnen doako eskolak jaso zituen. 1812an aita hil zitzaion, eta hurrengo urtean Pragako Orkestrako zuzendari izendatu zuten, baita Dresdengokoaren zuzendari ere, bere operarik ospetsuenean, Der Freischütz (Isileko ehiztaria), lan egiten zuen bitartean; beste bi opera ere konposatu zituen, Euryanthe eta Oberon, hain zuzen. Aditu askorentzako, eszena-generoko maisulantzat jotzen dituzte hiru operak. Beste opera batzuez gain, abesti ugari, pianorako obrak, ganbera-lanak, bi sinfonia, hainbat obertura, kontzertuak eta instrumentu desberdinetarako obra kontzertatzaileak, hiru meza eta zortzi kantata konposatu zituen.
Michel Fokine (1880-1942) dantzari, koreografo, ballet-maisu eta errusiar konpainia zuzendaria izan zen. Eskola Inperialean dantza ikasi zuen eta San Petersburgoko Mariinski Antzokiko Ballet Inperialeko dantzaria izan zen. Dantzari buruz zeuzkan kontzeptua, Errusiako ballet klasikoa irauli izateak eta koreografiaren alorreko berrikuntzek nazioarteko oihartzuna izatea ahalbidetu zioten.
Arrosaren espektroa, gaur iradokitzen duguna, Michel Fokinek dantzari bikote misto batentzat sortutako ballet-lana da, Carl Maria von Weberrek pianorako idatzitako musika bati buruzkoa. Dantzarako gonbidapena da Weberrek idatzi eta ondoren Hector Berliozek orkestratuko zuen pianorako obraren izenburua. Gaur Ballet Errusiarrek eskaintzen digute.
Don Quijote balletak, Ludwig Minkusen prologoa, lau ekitaldi eta Marius Petiparen koreografia eta libretoa ditu, 1869an Bolshói Antzokian estreinatu zena, arrakasta handiarekin bai kritikaren aldetik, baita publikoaren aldetik ere. Balletaren argumentua Miguel de Cervantesen eleberrian oinarritzen da, bereziki «Camachoren ezteietan» (Gamache balletean), bigarren zatiko XIX. kapituluan kontatutako pasartean, non Basilio bizarginaren eta Quiteria gaztearen (Kitri balletean) arteko erromantzea kontatzen den.
Gaur, Maya Plisetskaya (1925-2015) dantzari errusiarraren interpretazioko zati batzuk eskaintzen ditugu, Bolshói Antzokiko balleteko dantzari handienetako bat eta dantza klasikoaren sinbolo eztabaidaezinetako bat, zeinari prima ballerina assoluta titulua eman zitzaion.
Amalia Hernández (1917- 2000), dantzari eta koreografo mexikarra izan zen, 1952an bere izena daraman eta Mexiko Hiriko Arte Ederren Jauregian egoitza duen herrialde honetako arte folklorikoaren enblematikoa den balletaren sortzailea. Amaliak, denbora pasa ahala galdu ziren Mexikoko dantza tradizionalak berreskuratu zituen, dantza horien kalitatea hobetzen saiatuz. 1959an López Mateos presidenteak, Mexikoko enbaxadore naturaletako bat izateko eskatu zion talde honi. Amalia Hernández Balletak, Mexikoko Ballet Folklorikoa ere deitua, 60 koreografia propio baino gehiago ditu, Mexikoko geografia osoan emanaldiak eta nazioarteko 100 bira baino gehiago dituelarik bere gain, guztira 60 herrialde bisitatuz.
Baile de las amarillas Mexikoko Guerrero Estatuko jai herrikoietatik dator, Amalia Hernandezek erreskatatu eta gaur aurkezten dugun bezala ezagun egin baitzuen.
Christ on the mount of olives (Kristo Olibondoen Mendian), op. 85, Ludwig van Beethovenen oratorioa da, Jesusek Getsemaníko mendian gurutziltzatu aurretik izandako asaldura emozionala erretratatzen duena. Lana, oso denbora laburrean idatzia, oratorio dramatikoa da eta Kristoren pasioaren irudikapen humanistagotzat hartzen, adibidez, Bachena baino. Azkenean, Jesusek bere patua pertsonalki onartzen duenean, bere erabakia azpimarratzen du, Gurutziltzaketa edo Berpizkundearen ordez. Oratorioa soprano, tenore eta baxurako idatzia dago, koruarekin eta orkestra sinfonikoarekin lagunduta. Jesus tenorra izango da, Serafin (aingerua) sopranoa eta Pedro baxua.
Gaur Valentina Farcas sopranoa, Jörg Dürmüller tenorea, Dietrich Henschel baxua, Munich Bach Choir eta Munich Bach Orchestra, Hansjörg Albrecht maisuaren gidaritzapean ballet-bertsioan, Marguerite Donlonek koreografiatua eta Donlon Dance Company eszenan eskaintzera gatorkizue.
Umeentzako musikari buruzko iradokizunak
Testu hauek egiteko Wikipediako hainbat artikulu eta Adimen Artifizialeko informazio puntualak erabili dira.
Videomusicalis-eko testuak, euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez eginda daude.
