Herriaren aurka Israelgo Estatua egiten ari den
genozidio terrorista salatu nahi dugu.
Otsailaren 12tik, ostegunetik, otsailaren 17ra, asteartearekin, hasiko dira Inauteriak edo Aratosteak
Otsailaren 12an San Valentin eguna ospatzen da, maiteminduen eguna, eta Amazoniaren eguna ere ospatzen da
Musika klasikoan hasiberrientzako iradokizunak
Jean-Philippe Rameau (1683-1764) frantziar musikagile, klabezinista eta musika teorikoa izan zen, barrokoaren garaian eragin handia izan zuena, Jean-Baptiste Lully Frantziako operako konpositore nagusia ordezkatuz. Rameauren obra lirikoa da bere ekarpen musikalaren zatirik handiena, eta Frantziako Barrokoaren gailurra markatzen du bere lanik ezagunenarekin, Les Indes galantes opera-balletarekin. Hala eta guztiz ere, bere obra lirikoak ahaztuak izan ziren XX. mendearen erdialdera arte, antzinako musikaren berraurkikuntzaren mugimenduaz baliatu baitzen; klabezinerako bere obrak, ordea, beti egon ziren presente. Rameau, oro har, XIX. mendea baino lehenagoko frantziar musikaririk garrantzitsuena da; 1764an hil zen 81 urte zituela.
Suitea (frantses ahotsa) dantza izaerako, mugimendu instrumental laburrez osatutako forma musikala da. Bere jatorria Errenazimentuko dantza pare kontrastatzaileetan dago (1300-1600). Barrokoan (1600-1750), musika forma garrantzitsuenetako bat izan zen, eta orkestra modernoen lehen agerpenetako bat da. Barrokoa amaitzean, suitea musika-forma sofistikatua zen, hainbat dantza tonu desberdinetan nahasten zituena, material tematiko desberdinak kontrastatuz eta amaieran berriro azalduz; egitura horrek, azken batean, sonataren jatorria iragartzen du. Gaur egun, suitea konposizio sinfoniko gisa ulertzen da, antzeko izaera duten hainbat gertakarik libreki artikulatua.
Obra eszenikoen suitea. XX. eta XXI. mendean, zuzendari askok ezagun egin dituzte Rameauren operetan oinarritutako orkestra suiteak. Suite hauek zatirik adierazgarrienak biltzen dituzte: dantzak, oberturak, ritournelleak, aria instrumentalak, etab., estilo frantsesean ohikoa den kolorearekin: baxu jarraituaren erabilera, apaindura landua, tinbre distiratsuak (oboeak, fagotak, zeharkako flautak, tronpeta naturalak, etab.) eta erritmoaren eta dinamikaren zentzu oso teatrala.
Rameauren Obra Eszenikoen 1. suitea Rameauren zenbait operaren orkestra-laburpenen bilduma modernoa da, eta barroko frantses eszenikoaren aberastasunaren sarrera bikaina da, dantza, kolorea eta drama ardatz hartuta. Gaur, Emmanuelle Haïm irakasleak (1962), klabezinista eta musika barrokoan espezializatutako zuzendariak, egindako Obra Eszenikoen 1. Suitean izango gara. Simon Rattle izan zen laguntzailea, eta Berlingo Filarmonikoaren, Chicagoko Operaren edo BBCren Promsen zuzendari gisa emanaldi garrantzitsuak izan ditu, lehen mailako beste talde batzuen artean. Bera da, hain zuzen ere, gaur Berlingo Filarmonika gidatuko duena Suite horren interpretazioan.
Inauterien jatorria, dirudienez, Erromatar Inperioan Bako ardoaren eta festaren jainkoaren omenez ospatzen ziren jaietatik dator, udaberriaren etorrera ospatzeko. Mendebaldeko kulturan, Inauteriak katolizismoarekin lotuta daude, Hauts-egunarekin Garizuma hasten baita, eta horren ondoren dator Aste Santua; horiek guztiak bere baitan bildu eta penitentzia egunak dira. Horrela, datorrena jakinda, azken jaieguna ospatzen da, Inauterietako Asteartea, aurreko ostegunean hasten dena, Ostegun Lardero edo Ostegun Gizena deiturikoa. Egun horien ezaugarria, funtsean, kalean mozorroz, koplaz, dantzaz, desfilez eta sortutako edozein burutazioz adierazitako jai-giroko eta taldekako gehiegikeria bat ospatzea da.
Jean Baptist Arban (1825-1889) kornetista, orkestra-zuzendaria eta pedagogoa izan zen. Niccolò Paganiniren biolinaren teknika bertutetsuaren eragina izan zuen eta korneta benetako instrumentu bakarlari gisa erabiltzeko saiakera egin zuen. Lyonen (Frantzia) jaio zen 1825eko otsailaren 28an. François Dauvernerekin tronpeta ikasi zuen Parisko Goi Mailako Musika eta Dantza Kontserbatorio Nazionalean 1841etik 1845era. Saxhornoko irakasle izendatu zuten (besteak beste, korneta, bonbardinoa eta tuba biltzen dituen instrumentu familia) Eskola militarrean 1857an eta korneta irakasle Parisko Kontserbatorioan 1869an, non Merri Franquin bere ikasleen artean aurkitu zen. Grande méthode complète pour cornet à pistons et de saxhorn argitaratu zuen Parisen 1864an, eta interprete modernoek oraindik ere erabiltzen dute.
Bere Veneziako Inauteria, gaur eskaintzen duguna, korneta eta tronpeta bakarlari modernoentzako erreferenteetako bat izaten jarraitzen du. "O Mamma, Mamma Cara" abesti folkloriko italiar oso ezagun batean oinarritzen da, Veneziako Inauteriekin lotu ohi dena, eta horren gainean hainbat aldaketa egiten ditu. Bakarlariaren aparteko trebetasun teknikoak erakusteko diseinatutako lana da: artikulazio azkarra, trinoak, eskala azkarrak, tarte handiak, eraso bikoitzak eta hirukoitzak, eta erregistro zorrotza. Melodia beraren gainean eraiki zuen Paganinik bere Veneziako inauteri ospetsua, biolin eta orkestrarako.
Gaur Sergei Nakariakovek eskainiko digu tronpeta bakarlari gisa.
Rosalia (Bartzelona, 1992) espainiar abeslari, konpositore, ekoizle eta aktorea da. Bi Grammy Latino sari irabazi ditu «Malamente» lanagatik, eta bost gaur aurkeztuko dugun El mal querer albumagatik. Lan bakar batengatik Grabazioaren Arte eta Zientzien Akademia Latinoak sari gehien eman zizkion artista espainiarra izan zen, eta bi MTV Video Music Awards. 2020ko urtarrilaren 26an, Grammy Saria jaso zuen Los Angeles hirian rock urbano latindar edo alternatiboko disko onenarentzat. Gainera, Grammy sarirako Artista Onenaren sarirako izendatu zuten lehen pertsona izan zen, gaztelaniazko estreinako album batekin. Rosaliak flamenko tradizionala koplarekin eta pop, trap, hip hop eta musika elektronikoarekin nahasten ditu.
Berghain da Rosaliaren Lux disko ezaguneko lehen singlea. du izena, Berlingo Berghain diskoteka ospetsutik hartzen du izena, nahiz eta eduki musikala ez den techno hutsa. Abestia aurreko etapetan Rosaliak ohitu gintuen hiri-soinutik/erritmo-popetik urruntzen da, eta orkestrara, esperimentalera eta lirikotasunera jotzen du, hari-orkestra bat, ganbera-abesbatza bat eta opera-tinbrea duten ahotsak erabiliz, ukitu elektronikoekin nahastutako musika barrokoko edo klasikoko elementuez elikatuta. Single honek kapitulu berri bat markatzen du Rosaliarentzat, Motomami (2022) albumarekin izandako arrakastaren ondoren; orain beste erregistro "altuago" bat aztertzen du, orkestralagoa, espiritualagoa. Gainera, Björk eta Yves Tumor artistekin lankidetzan aritzeak esperimentaltasunaren aldeko eta pop urbanoaren mugak gainditzearen aldeko apustua indartzen du.
Leonard Bernstein (1918 - 1990), konpositore, pianista eta orkestra-zuzendari estatubatuarra, AEBn jaio zen lehen orkestra-zuzendaria izan zen, mundu osoan ospea lortu zuena, munduko zuzendaririk onenetakotzat jotzen dena; eta New Yorkeko Orkestra Filarmonikoa zuzendu zuelako, 1958 eta 1972 bitartean telebistan eman zituen Gazteentzako kontzertuengatik eta bere konposizio askotariko eta bikainengatik ospetsua. Gustav Mahler musikagilearen berpizte modernoan eta funtsezko irudia izan zen, izugarri interesatzen zitzaion konpositorea izanik.. Konpositore gisa, pianorako musika, ganbera-musika, ahots-musika, erlijio-musika, balleterako, zinemarako, operarako eta musikaletarako obra eszeniko ugari eta orkestra-lan ugari idatzi zituen.
West Side Story, Arthur Laurentsen libretoa, Leonard Bernsteinen musika eta Stephen Sondheim-en hitzak dituen musikala da. William Shakespeareren Romeo eta Julietan libreki oinarritua, ekintza New Yorkeko auzo batean gertatzen da 50eko hamarkadaren erdialdean, etnia ezberdinetako bi gazte-talderen artean: Jets (europar sustraietakoak) eta Sharks (puertorricar jatorrikoak). Tony, Jets taldeko kide ohia, Sharks taldeko buruaren arreba den Mariaz maitemintzen denean, den korapilatzen da. Garaiko arazo sozialetara hurbiltzeak inflexio-puntu bat markatu zuen AEBetako antzerki musikalean. 1961ean pantaila handira eraman zuten Robert Wiseren zuzendaritzapean.
Gaur, eszena hunkigarrienetako bat eskainiko dugu, Sierra Boggess eta Julian Ovenden protagonista direla, John Wilsonekin batera, bere orkestra propioarekin.
Musika klasikoari buruzko iradokizunak
Piotr Chaikovsky (1840-1893) konpositore errusiarra izan zen, San Petersburgoko Kontserbatorioan graduatu zen eta hainbat generotako lanak idatzi zituen, nahiz eta balletekin lortu zituen arrakastarik handienak. 1859an funtzionario lanpostua lortu zuen Justizia Ministerioan, eta hiru urtera utzi zuen, musikan bakarrik aritu ahal izateko. Bere bizitza pertsonala etengabeko krisiz josita egon zen ama hil zenetik eta homosexualitate erreprimituagatik, eta horrek hilabete gutxi batzuk baino iraun ez zuen ezkontza bat egitera behartu zuen. 150 konposizio baino gehiago idatzi zituen: pianorako lanak, kuartetoak, suiteak, sinfoniak, kontzertuak, koralak, kantatak, operak eta balletak. 53 urterekin hil zen eta historiako konpositorerik handienetakotzat jotzen da.
Obertura opera baten edo beste obra dramatiko baten sarrera instrumentala da, musikala izan edo ez, nahiz eta XIX. eta XX. mendeetako konposaketa instrumental independente batzuei obertura ere deitu zieten konpositoreek. XVII. mendearen hasierako lehen operek ez zuten oberturarik, baina bai bokalistek egiten zuten sarrera bat, jarraian garatuko zen ekintzaren laburpena egiten zuena. Sarrera instrumentalak XVII. mendearen erdialdean hasi ziren erabiltzen; eta Christoph Willibald Gluck alemaniar konpositorea izan zen oberturetarako bere operetako materiala erabili zuen lehenetarikoa. Horrela, operaren profil emozionala ezartzen zuten.
Romeo y Julieta, Chaikovskiren obra musikal bat da, Obertura-Fantasía azpititulua duena, 1869an idatzitako Shakespeareren izen bereko obran oinarritua (lehen bertsioan). Bertan, maitasunaren eta indarkeriaren artean bizi behar duten pertsonaien aldarteak erretratatzen ditu, behin eta berriz aurrez aurre jarrita, harik eta maitasunaren gaia geldo eta hilkor agertzen den arte, bi protagonisten suizidioa iragarriz.
Gaur, Sian Edwards (1959) zuzendari ingelesaren interpretazioan ikus dezakegu. Zuzendari horrek operan hasi zuen bere ibilbidea, eta Covent Garden Royal Opera Housek kontratatu zuen lehen emakumea izan zen, hurrengo urtean berriro gonbidatua izateko. Munduko orkestra garrantzitsuenetako askorekin lan egin du, hala nola Los Angelesko Orkestra Filarmonikoarekin, Berlingo Orkestra Sinfonikoarekin, Frankfurteko Irrati Sinfonikoarekin, San Petersburgoko Orkestra Filarmonikoarekin, Londresko Sinfoniettarekin, etab.
Gabriel Pierné (1863-1937), frantziar organista, konpositore eta orkestra zuzendaria izan zen; piano irakasle baten eta kantu irakasle baten semea, Parisko Kontserbatorioan sartu zen, non Cesar Franck eta Jules Massenetekin abesten zuen. 1890ean, Zesar Franck hil zenean, bere maisua ordezkatu zuen Santa Clotilde elizako organista tribunan. Orkestra-zuzendari gisa ospe handia lortu zuen, eta konpositore gisa, piano bakarrerako ganbera-musika ugari utzi zuen, orrialde sinfoniko ederrez gain; horien artean aipatzekoak dira Euskal Herriari eskainitakoak, hala nola Ramuntxoren musika intzidentala edo, biolin eta orkestrarako Fantaisie basque; aipagarriak dira, halaber, haren oratorioak, poema sinfonikoak eta opereta komiko ugariak, baita ballet-lanak ere.
Ramuntcho, Gabriel Piernék 1908an Pierre Lotiren Ramuntcho eleberriaren bertsio eszenikorako idatzitako obra musikala da. Obra Ipar Euskal Herrian garatzen da, eta bertako paisaia eta bizimodua deskribatzen ditu. Baina batez ere bere heroi gaztea datza, Ramuntcho. Gorabeherarik gabeko istorio baten inflexio-puntua izango da Ramuntcho, kontrabandista eta pilotako txapelduna, bere herrira itzultzen denean, soldadutzan hiru urte eman ondoren, eta Gracieuse, komentu batean sartzera behartu dutela aurkitzen duenean, nahzi eta berarekin ezkontzea espero zuen, bere ama aurka egon arren. Azken eszenan, Gracieuse desafiatzen du bere ama nagusiak Jainkoaren eta bere maitalearen artean aukeratzeko, hainbeste presio emozional eginez, non moja gaztea estresak hiltzen baitu.
Egileak bi suitetarako egin zuen moldaketatik, gaur 1. Suitea eskaintzen dugu (Ouverture: 0 '00 ", Le Jardin de Gracieuse: 8' 17 ', La chambre de Franchita: 12' 23", Fandango: 16 '53 ") BBC Filarmonikoaren bertsioan, Juanjo Mena euskal maisuak gidatuta.
Heitor Villa-Lobos (1887-1959) orkestra-zuzendari eta konpositore brasildarra izan zen, eta haren musikak Brasilgo musika folklorikoaren eta Europako musika klasikoaren eragina izan zuen. Aitaren nolabaiteko musika-heziketa jaso zuen, eta 1899 baino lehen, aita hil zen urtean, Villa-Lobos profesional gisa musikan hasi zen. Kafe musikari gisa aritu zen biolontxeloa jotzen, nahiz eta noizean behin gitarra, klarinetea eta pianoa ere jo zituen. Villa-Lobosek bere herrialdeko musikaren pedagogo gisa bigarren karrera bat ere izan zuen, Brasilgo musika-kultura aberatsean oinarritutako musika-irakaskuntzako sistema oso bat diseinatuz; musika korala konposatu zuen haurren eskola-abesbatza erraldoientzat, askotan folklore-materialaren egokitzapenen gainean. Villa-Lobos oso konpositore emankorra izan zen, eta bere musika oso zabalduta dago munduan, dauden grabazioengatik eta egiten diren kontzertuengatik. Bere ondarean gitarrarako obrak, pianorako obrak, 17 harizko laukote, 9 bachiana brasileira eta 15 Choro musika-talde ezberdinentzat, 12 sinfonia, 18 obra kontzertante, 4 opera, filmetako 2 soinu-banda eta hainbat motatako lan daude, balleteko partiturak barne.
"Floresta do Amazonas" (Amazonas Oihana) soprano bakarlari, gizonezko abesbatza eta orkestrarako obra da, 1958an Heitor Villa-Lobosek konposatua. Guillermo Enrique Hudson argentinarraren "Mansiones Verdes" liburuan oinarrituta dago, 1904an argitaratua, eta kolonaurreko garaiko kondaira eta mitologia indigena amazonikoetako elementuak ditu oinarri. Istorioaren protagonista Rima da, indiarrentzat sakratua den oihaneko leku batean bizi den ume-txori bat. Naturaz gaindiko botereak ditu, eta animaliek eta gizakiek jainkosatzat hartzen dute.
"Floresta do Amazonas" lanaren musikak Amazoniako kulturaren unibertso magikora eramatea lortzen du, non errealitatea eta fikzioa, naturala eta naturaz gaindikoa, partitura batean nahasten diren, non une indartsu eta dramatikoenak beste liriko eta sentimentalekin txandakatzen diren, harmonia perfektuan. "Floresta do Amazonas" abestiaren barruan Dora Vasconcelosen letra duten lau abesti daude. Abesti horiek modu independentean interpretatu ohi dira errezitaldietan, eta maiz egokitu izan dira hainbat instrumentutarako. "Veleiro", "Cair da Tarde", "Canção do Amor" eta "Melodia Sentimentala" dira. (Atticus-en blogak argitaratutako artikulutik jasoa)
Egitura. I (0:04) Abertura .-. II (2:29) A floresta .-. III (5:07) Dança dos índios .-. IV (6:58) Em plena floresta .-. V (9:14) Pássaro da floresta - canto I .-. VI (11:23) Dança da natureza .-. VII (13:34) Pássaro da floresta - canto II .-. VIII (16:29) Canto da floresta I .-. IX (17:09) Conspiração e dança guerreira .-. X (19:34) Veleiros .-. XI (21:51) Em caminhos para a caçada .- . XII (24:43) Pássaro da floresta – canto III .-. XIII (26:37) Cair da tarde .-. XIV (30:07) Pássaro da floresta - canto IV .-. XV (32:49) Caçadores de cabeça .-. XVI (34:52) Canção de amor .-. XVII (39:16) Melodia sentimental .-. XVIII (42:45) O fogo na floresta .-. XIX (46:37) Epílogo
Sofia Gubaidulina (1931), Tartaristanen jaiotako konpositore errusiarra da. Pianoa eta konposizioa ikasi zituen Kazango Kontserbatorioan; 1954an Moskura joan zen eta bertan ikasketekin jarraitu zuen 1963an graduatu zen arte. Bere musika kritikatu egin zuten afinazio alternatiboen esplorazioagatik, baina Shostakovichek bere bidea bilatzera animatu zuen. Gidon Kremerrek interpretatutako Ofertorium biolinerako kontzertuak, kritikaren errekonozimenduari ateak ireki zizkion. Bere lanen katalogoak eta batez ere Johannes Passion-ek erakusten duten bezala, emakume guztiz erlijiosoa da. 2002an Musika Polarraren Saria jaso zuen, Suediako Musika Errege Akademiak emana.
Fachwerk (2009) kontzertu berezia da bayan (botoien errusiar akordeoia), perkusio eta hari orkestrarako. 2009an konposatu zen, eta Geir Draugsvoll bayan-jotzaile ospetsuari eskaini zitzaion. Trondheim Symphony Orchestrarekin batera estreinatu zuen obra, Øyvind Gimse zuzendari eta biolontxelo jotzailearen zuzendaritzapean. Fachwerk termino alemaniarra zurezko bilbadura (edo half timbering) eraikitzeari dagokio, non egiturazko elementuak argi eta garbi agertzen diren, ezkutatu beharrean. Konpositoreak azaltzen duenez, estetika arkitektoniko horrek soinuaren barne-egitura musikan nola errebelatu iradoki zion: instrumentuaren "eraikuntza" fenomeno estetiko gisa erakustea, non egiturazko osagai bakoitza ikusgarri eta esanguratsu bihurtzen den.
Pieza Gubaidulinaren beste lan esperimentalago batzuk baino askoz eskuragarriagoa da. Bayanak rolak txandakatzen ditu: organo zerutiarra, kantu errunala, orro nagusiak; perkusioa, berriz, bere horretan mantentzen da, eta sokek gardentasunez eta dentsitate emozionalez jasaten dute dena. Oro har, obra "jakintsu eta magiko" gisa deskribatu da, soinuari eta ehundurari begira, fantasia poetikoa eta intentsitate espirituala eskainiz. Ibilbide musikala introspektiboa eta ikaragarria da: kosmosa gogora ekar lezaketen bibrazio iraunkorretatik hasi, pasarte hondatuak edo tirabiratsuak igaro, eta konfrontazioa zein balizko erredentzioa iradokitzen duen klimax batera iritsi arte. Gubaidulinak, bere fede ortodoxoak eta bizi-historiak sakonki markaturik, musika eraldaketa espiritualeko tresnatzat hartzen du. Fachwerk aurkako indarren arteko tentsioaren irudikapen sinboliko gisa uler daiteke: bakarlaria (borroka, sufrimendua edo asmo espirituala irudikatuz) orkestraren aurrean (indar ilunak, oztopoak), argiztapenerantz iluntasunezko bidaia eginez.
Denontzako musikari buruzko iradokizunak
Samba jatorri afrikarreko genero musikal bat da, Brasilen sortua, eta bertatik dator dantza mota bat. Brasilgo herri-kulturaren adierazpen nagusietako bat da, eta nazio-nortasunaren sinboloa. (Ez da Zambarekin nahastu behar, genero musikal guztiz desberdina, jatorri argentinarrekoa). Herrialde batzuetan ahots femeninoa (samba) erabiltzen bada ere, Brasilen eta herrialde batzuetan, Argentinan eta Uruguain esaterako, ahots maskulinoa (samba) erabiltzen da. Bere ezaugarrien artean, dantza puru melodikoen eta sorkuntza anonimoko abesbatzen mahukaz lagundua dagoen forma bat dago, roda samba, Recóncavo Bahian jatorria duen erritmo eta dantza tipikoa, Bahia de Todos los Santos inguruko eskualde geografikoan, Bahia estatuan. Rodako samba samba kariokoaren oinarrietako bat da, eta 2005ean Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Samba Rio de Janeirora eraman zuten 1888an esklabotza abolitu ondoren, Afrikatik esklabo gisa ekarritako beltzek, pixkanaka garai hartako Brasilgo inperioaren hiriburura aldatu zirenak. Brasilgo hainbat eskualdetan afrikar jatorriko hainbat erritmo eta dantza herrikoiren formarekin agertzen den arren, bereziki Bahia, Pernambuco, Maranhão, Minas Gerais eta São Paulo estatuetan, musika genero gisa Rio de Janeiro hiriko musika adierazpen hiritartzat hartzen da, non samba formatu hau XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen lehen hamarkadetan sortu eta garatu zen. Brasilgo hiriburu zaharrean esklabo libertoek egindako dantza beste musika genero batzuekin harremanetan jarri zen eta izaera berezia hartu zuen: polka, maxixe, lundu, xote, besteak beste. Horrela, Brasilgo eskualde desberdinetan forma ezberdinak dauden arren, samba karioka izan zen 1930eko hamarkadan Brasilgo nazio-nortasunaren ikur bihurtu zena. 1917tik aurrera, hiri-samba kariokoa Brasil osoan zabaltzen hasi zen, inauteriei lotuta, eta geroago leku propioa izan zuen musika-merkatuan. Hurrengo urteetan, sambak norabide asko hartu zituen; samba-abesti dotoretik (samba-canção) hasi eta inauterietako desfilea laguntzen zuten bateria-orkestretaraino. Estilo berri horietako bat bossa nova izan zen, hasiera batean erdi mailako jatorri europarreko jendeak egina. Bossa novak mundu mailako ospea lortu zuen, besteak beste, João Gilberto eta Antônio Carlos Jobim artisten lanen bidez.
Girija Devi (1929- 2017) indiar musika tradizionaleko abeslaria izan zen. Benares tradizioko dekana (Indiako iparraldean), musika indostanikoa, erdiklasikoa ere jotzen zuen, thumri, dadra, poorab, chait eta kajar bezalako musika generoak; "thumri-ren erregina" ezizena jaso zuen. Aita Ramdeo Rairi esker, oso gazterik ekin zion musika ibilbideari, eta 5 urte zituela musika eskolak hartu zituen, Sarju Prasad Mishra eta Pandit Mishra Shrichandekin batera. All India Radion eman zuen lehen errezitaldia, 20 urte zituela. Orduz geroztik, nazioarteko bira ugari egin zituen, baina beti mantendu zuen nolabaiteko sinpletasuna, berak artista herrikoi gisa egiten duen bizitzagatik. Sari ugari jaso zituen bere konposizioengatik. 2017ko urriaren 24an Kalkutan sartu zuten, gaitz kardiobaskularrengatik, eta handik ordu gutxira hil zen.
Werenoi rapero frantziar bat izan zen, Jérémy Bana Owona (1994ko urtarrilaren 30ean jaioa Melunen, Frantzian) da bere benetako izena. 2021ean egin zuen debuta "Guadalajara" singlearekin, eta berehala lortu zuen ospea "La League" eta "Scarface" abestiekin. Protagonismo mediatikoa saihesten zuen, bere musikan fokatuz eta irudi enigmatikoa mantenduz. 2022ko ekainean kaleratu zuen bere lehen EPa, Telegram, urrezko ziurtagiriarekin; "Solitaire" kantua du, diamante ziurtagiria lortu zuena. Bere estudioko lehen albuma, Carré (2023ko martxoa), arrakastaz debutatu zuen eta urte horretan Frantzian salduena bihurtu zen (342 disko 000 kopia baino gehiago), Hamza eta Ninho bezalako artistak gaindituz. 2023an eta 2024an Frantzian album gehien saldu zituen artista izan zen, Carre (2023) eta Pyramide (2024) albumei esker, 345.000 kopiarekin.
Bat-batean hil zen 31 urte zituela, La Pitié Salpêtrière ospitalean egoera kritikoan egon ondoren. Bihotzeko bat izan zuela susmatzen da, baina arrazoi zehatza ez da ofizialki baieztatu. Kamerundar jatorrikoa eta Montreuilen hazia, Paris ekialdeko periferian, Werenoik estilo indartsu eta benetakoa gorpuzten zuen, hiri-errealitateak, emozio biziak eta melodia zainduak islatzen zituzten letrekin. Bere musikak statu quo-ko kritikari gazteekin konektatu zuen bereziki, eguneroko bizipenak eta bizipen sozialak ahots zintzo eta hunkigarritik interpretatuz.
Katie James (Inishfree; Irlanda, 1985) Kolonbiako abeslari eta konpositorea da. Ama ingelesa eta aita irlandarra zituela, Katie James, Irlandako Inishfree izeneko uharte txiki batean jaio zen, eta 2 urte zituela iritsi zen Kolonbiara, familiarekin batera. Amak sortutako komunitate hippie anglo-irlandar baten barruan hazi zen, "Atlantis" izenekoa, Tolimako mendietan kokatua. Txikitatik hasi zen musika ikasten, eta kantautore gisa nabarmentzen da, bere abestietan Kolonbiako eta Latinoamerikako folklore-soinu desberdinak bilduz, gero eta harrera handiagoa izan dutenak mundu osoan, batez ere publiko latinoan.
Bere kolonbiar nazionalitatea ospatzeko, 2022ko apirilean emana, Katiek Versos para no olvidar disko berria aurkeztu digu; bere adopziozko lurralde duen Kolonbiako musikari omenaldia egiten dioten abesti-sorta dira.
Bideo bereziei buruzko iradokizunak
Niccoló Paganini (1782-1840) Italiar konpositorea, biolin-birtuosismoaren erreferentea. Haur prodijioa, aitak txikitatik behartzen zuen biolinarekin ordu luzeak ikastera; beraz, hamalau urte zituenerako irakasleak ez ziren gai irakasten jarraitzeko. Biolin-bakarlari gisa hainbat bira egin zituen Italian, Vienan, Pragan, Varsovian, Berlinen, Parisen eta Londresen; bere teknika harrigarriagatik miretsita, Liszt eta Berliozen errekonozimendu aitortuak lortu zituen, besteak beste; hainbesteraino miresten zuten bere teknika, non deabruarekin itun bat egin zuela esaten baitzen. Biolinerako lan ugari idatzi zituen, baita gitarra, biola eta fagoterako ere. 58 urte zituela hil zen tuberkulosiak jota.
Satanella (Le Diable amoureux bezala ere ezaguna), Joseph Mazilier (1801-1868) dantzari eta koreografo frantsesak idatzitako hiru ekitaldiko balleta da, Napoléon Henri Reber (1807-1880) eta François Benoisten (1794-1878) musikarekin, Paganiniren Veneziako Inauterietan oinarritua. Gaur Eugenia Obraztsova, Moskuko Bolshoi Balleteko eta Mariinski Balleteko lehen dantzariaren eta Alexander Sergeyev, era berean Mariinski Balleteko lehen dantzariaren interpretazioan, ballet honen hainbat zenbaki eskaintzen ditugu.
Zuberoako Inauteria. Zuberoako inauteriak (Xiberua edo Xiberoa; Soule frantsesez, Euskal Herria osatzen duten zazpi lurraldeetako bat da) Zuberoako Maskaradak izenez ezagutzen da, izan ere, bere jatorrian, ezkongabe zeuden gazteak maskarekin mozorrotzen baitziren. Bi taldetan banatu ondoren, dantza, bertso, abesti eta antzerki-ikuskizunak sortu ziren, nolabaiteko pertsonaiaren inguruan oinarritzen zirenak; jarduera horiek guztiek lurralde osoa zeharkatzen zuten inauterien azken egunera arte.
Donostiako Argia Dantza Taldea, Juan Antonio Urbeltzek (1940) zuzendutako 45 bat taldekidek osatzen dute; Euskal Herriko dantza ugari biltzen ditu “in situ”, eta zikloetan bilduta daude. Horietan, koreografia-, musika- eta instrumentu-bertsioen benetakotasuna izan da nagusi, baita jantziena ere. 1968ko Middlesbrough-eko (Ingalaterra) Nazioarteko Folklore Jaialdian 22 naziotako 28 talderen arteko lehen dantza saria eskuratu zuen. 1998an, Hanburgoko Alfred Toepfer Fundazioak, Arte Herrikoiaren Europako Saria eman zion. 2003an, Pas de Basque ikuskizuna aurkezten zuen, euskal tradizioan ainguratuta, baina dinamika garaikide batekin, eta gaur aurkezten dugun bideoa bertako antzezpena da.
Txirigota inauteri kutsuko koru musika taldea da, nagusiki kaleetan zehar abesten duena, hiriari umorezko koplak eskainiz. Koru talde horiek interpretatzen dituzten abestiei ere txirigotak esaten zaie orokorrean. Txirigotak koplatxo errezitatiboak eta bakarrizketak dira, eta oso forma musikal sinpleak dituzte, pasodoble, rumba, tanguillo, seguidilla, jota, kanariar isa eta abarretatik datozenak. Ad-hoc asmatutako letratxoak musika horri egokitzen zaizkio, eta askotariko gaiak jorratzen dituzte, batez ere gaurkotasun politikoa eta bihotzeko prentsa ardatz hartuta aktualitatea direnak. Munduko inauteri askotan lehiaketak egiten dira, non taldeak hainbat sari lortzeko lehian aritzen diren, eta hiru alderdi baloratzen dira nagusiki: jantziak edo aurkezpena, ahotsen kalitatea eta letren zorroztasuna. Txirigotaren helburu nagusia publikoari barrea eragitea da, kritika satiriko-umoretsuaren bidez.
Cadizeko txirigota gehienez 12 kidek eta gutxienez 7k osatzen dute, eta gutxienez bi ahotsetara interpretatzen dute errepertorioa. Txirigotak erabiltzen duen ahotsa tenorea da, melodia daramana. Ahots horrekin batera bigarren ahotsak datoz, hala nola, bigarrena (baritonoa), kontraltoa, hirugarrena (bigarrenaren ondorengoak), zortziko txikia eta batzuetan baxuekin. Txirigotarekin batera bonbo bat, kaxa bat, bi gitarra eta güiroak daude. Inauterietako Elkarteen Lehiaketa Ofizialera aurkezten diren txirigotek interpretatzen duten errepertorioak honako elementu hauek ditu: aurkezpen bat (ez nahitaez musika argitaragabearekin) talde horrek daraman mozorroarekin lotuta dagoena, bi pasodoble (taldearen jatorrizko musikarekin), bi kuple (jatorrizko musikarekin), lelotxo bat (kuple bakoitzaren amaieran kantatuak eta originalak ere bai), talde-motarekin lotua eta popurri batekin (laukotetan banatuta) lotuta dagoena, zeinak modu burlesko eta umoretsuari ere erreferentzia egiten baitio. Txirigotan, konpartsek eta inauterietako abesbatzek ez bezala, taldeari puntu gehien ematen dizkiotenak bi kupleak gehi leloa dira.
Rioko inauteriak. Musika, dantza eta Sambako eskoletako desfileak beren distira osoan lehertzen diren adierazpenak dira. Jaiak lau eguneko iraupena du, eta adin guztietako pertsonak eta mundu osotik datozen bisitariak biltzen ditu; lau egun horietan hiriko samba eskola ugari lehiatzen dira eta Momo Erregearen koroatzearekin hasten da, Prefetak hiriko giltzak ematen dizkionean. Ekitaldi Nagusia, aipatutako samba eskoletako Sambodromoko desfilean datza, nahiz eta festak Rioko lekurik ezkutuenak hartzen dituen. Gaur aurkezten dugun bideoak 2025ean egindako desfilea islatzen du.
Umeentzako musikari buruzko iradokizunak
Testu hauek egiteko Wikipediako hainbat artikulu eta Adimen Artifizialeko informazio puntualak erabili dira.
Videomusicalis-eko testuak, euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez eginda daude.
